VẤN ĐỀ VIỆT HÓA BÀI VĂN TỀ VÀ VIẾT BÀI VỊ NGƯỜI QUÁ CỐ

 Biên tập viên

ĐẶT VẤN ĐỀ

Từ trước tới nay ông cha ta khi soạn Văn tế hoặc viết bài vị người quá cố, thường sử dụng dạng hành văn cổ. Trong đó có các từ Hán Việt. Các ngoại ngữ thường có cấu trúc: tính (trạng) từ trước, danh từ sau.

Ví dụ theo cấu trúc Hán Việt: Việt Nam Quốc. Còn tiếng Việt: Nước Việt Nam. Hoặc: Cố phụ. Nghĩa tiếng Việt: người cha vừa mới mất. Tế lập phục, hiểu theo phong tục Việt: là lễ tế phát tang. Linh sàng: nghĩa là cái giường cho linh hồn nằm. Linh vị: vị trí đặt thẻ bài thờ người đã chết. Cô ai tử: nghĩa tiếng Việt là người con đã mất cả cha và mẹ …

 Gần đây một số Cơ quan Văn hóa cấp huyện hoặc cấp tỉnh đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến các vị cao tuổi có kiến thức văn hóa và chữ Hán Nôm, cùng các chuyên gia, đánh giá và đưa ra phương án Việt hóa các bài Văn tế và ghi bài vị thờ cúng người đã khuất. Sau đâu Biên tập viên Họ Cao Trần, xin đề xuất và mong được góp ý để khi dự các đám tang, nghe đọc văn tế hiểu ngay được các câu từ mà trước đây các quý vị còn thắc mắc. Tất nhiên không tránh khỏi ý kiến trái chiều, kính mong các vị lượng thứ.

 ĐOẠN MỞ ĐẦU VĂN TẾ VIỆT HÓA

 Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Tỉnh Nam Định, huyện Giao Thủy, xã Giao Tiến. Xóm 12.

Hôm nay: ngày  tháng   năm (Tý, Sửu, Dần…). Tức là ngày: …..

Người con trai mất (cha, mẹ, hoặc cả cha và mẹ) là ông: Cao ….

Vâng mệnh dòng họ Cao Trần và trước ban thờ người mẹ (cha) vừa quá cố là cụ Hoàng Thị XX… Hiệu Diệu YY… Sinh năm: 19?? (GT??) mất hồi: ?? giờ ngày ?? tháng ?? năm (ĐD) tức là ngày:  tháng   năm  202? Dương lịch. Hưởng thọ 99 tuổi.

Dòng họ Cao Trần cùng gia đình con cháu tổ chức Lễ tế phát tang và báo tang, về việc người mẹ (cha) của chúng tôi vừa qua đời, cùng họ hàng nội ngoại, người thân, thông gia và toàn thể bà con bạn bè xa gần, được biết.

Con cháu chắt nội ngoại thuộc hàng chịu tang cụ bà (ông), có danh sách như sau:

-         Con trai:

-         Con dâu:

-         Con gái:

-         Con rể:

-         Cháu nội trai:

-         Cháu dâu nội:

-         Cháu nội gái:

-         Cháu rể:

-         Cháu ngoại trai:

-         Cháu dâu ngoại:

-         Cháu ngoại gái:

-         ...

Ghi chú: Những chữ gạch chân trên đây cần soạn lại theo từng đám cụ thể.

NGÀY GIỖ THÁI TỔ HỌ CAO TRẦN GIAO TIẾN 18 THÁNG GIÊNG NĂM QUÝ MÃO (08-02-2023)

Trong ngày giỗ Thái tổ năm nay, thay vì đưa tin và hình ảnh con cháu về chiêm bái giỗ tổ tại từ đường họ Cả tại quê nhà Giao Tiến. Biên tập viên Họ Cao Trần tranh thủ chụp ảnh câu đối đại tự, biên dịch phiên âm Hán Nôm các bộ câu đối đại tự, trong và ngoài nhà thờ họ Cả, nhà lưu niệm.

Đây cũng là hình thức bảo lưu Văn hóa phi vật thể, kể từ khi tổ tiên ta về ấp Hòe Nha thay tên đổi từ họ Trần thành họ Cao, cho đến ngày nay họ ta đã là dòng họ lớn, đông con cháu có danh xưng trong làn trong huyện. 

BIÊN DỊCH CÂU ĐỐI CUỐN THƯ ĐẠI TỰ NHÀ THỜ ẤT PHÁI

 Cao Xuân Thiện 

I.                  ĐẠI TỰ CÂU ĐỐI CỔNG TAM QUAN

1.     Đại tự trên cổng (xin đối chiếu từ phải sang trái)

      高 陳 族乙派

CAO TRẦN TỘC ẤT PHÁI

2. Bộ câu đối 2 bên trụ cổng tam quan

仙祖千年扶後裔. (chữ 仙 đúng ra phải là chữ 先)

 子孫萬代奉前人

TIÊN TỔ THIÊN NIÊN PHÙ HẬU THẾ

TỬ TÔN VẠN ĐẠI PHỤNG TIỀN NHÂN

II.               CÂU ĐỐI TRƯỚC HIÊN

1.     Bộ câu đối gian giữa

高堂德址仁基自家保重

CAO ĐƯỜNG ĐỨC CHỈ NHÂN CƠ TỰ GIA BẢO TRỌNG

陳系家風官泰原道𪽋傳   (𪽋 đúng ra  phải là chữ 流)

TRẦN HỆ GIA PHONG QUAN THÁI NGUYÊN ĐẠO LƯU TRUYỀN

          Dịch nghĩa:

          Dòng họ Cao nền nhân móng đức từng nhà tự giữ gìn

          Nhánh họ Trần tập quán quan sang đạo gốc lưu truyền.

LỜI THỈNH CẦU ĐẦU NĂM

 BIÊN TẬP VIÊN

Nhân dịp Xuân mới Quý Mão, Biên tập viên xin trân trọng gửi lời kính chúc sức khỏe vạn niềm vui, an khang thịnh vượng và vạn sự như ý tới các Cụ hàng Thập, các cụ ông, cụ bà, các bậc cha bác, anh chị em con cháu chắt, nội ngoại thuộc dòng họ Cao Trần.

Trải qua 2 năm bệnh dịch covid 19, nhiều hoạt động cộng đồng và tâm linh đều bị giới hạn. Năm mới này mở ra nhiều hoạt động Văn hóa cộng đồng và dòng họ. Dịp Rằm tháng Giêng, làng Hoành Nha mở lễ hội truyền thống. Tiếp theo ngày 18 tháng Giêng là ngày lễ giỗ Thái tổ, tự Vô Ý và cũng là ngày giỗ Thái tổ Thượng Hoàng Trần Thừa của Vương triều họ Trần, Việt Nam.

CÁC THẾ HỆ CON CHÁU CHI TỔ ĐỨC BẰNG XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH TÂM LINH TRI ÂN CÁC BẬC TIỀN NHÂN

Tổ Cao Đức Bằng hiệu Lương Phủ, đời thứ 8 Ất phái, cành Cả họ Cao Trần. Tổ sinh năm: Giáp Tuất (1814), mất ngày: 12 - 7 năm Mậu Tý (1888), thọ 75 tuổi. Mộ quy lăng nghĩa trang Bách Linh, thôn Quyết Tiến. 

Tổ là con trai thứ hai của tổ Đức Trứ (đời thứ 7). Cụ thông minh, hiếu học, từ nhỏ theo học danh sỹ Hoàng Kỳ Nho. Năm 23 tuổi làm Phó tổng, năm 32 tuổi làm Cai tổng Hoành Nha. Năm đó 2 vị hào lý trong làng lạm thuế, Tổ tố giác được, triều đình trao thưởng: Cửu phẩm Bách hộ.

Tổ đã cùng với bác là Cao Danh Quán, anh rể là Vũ Xuân Đồng đấu tranh với cánh hào, lý trong làng lấn chiếm đất công điền làm tư điền, lấy lại được 6 mẫu ruộng công điền và 12 mẫu trong nội làng. Tổ thống nhất cùng dân xã: trích một phần quân cấp cho các họ làm tộc điền, phần để khen thưởng các bà tiết phụ và yến lão các cụ trong xã. 

VỤ ÁN NĂM HỒNG PHÚC (1572), VUA LÊ ANH TÔNG BỊ BỨC TỬ

 Trần Phước Bình

Chính sử (ĐVSKTT) năm Nhâm Thân, Hồng Phúc thứ 1(1572) viết: “mùa xuân tháng giêng vua tế trời đất ở đàn Nam Giao. Khi làm lễ, vua bưng lư hương khấn trời xong, bỗng lư hương rơi xuống đất. Vua biết là điềm chẳng lành, bèn xuống chiếu đổi niên hiệu thành Hồng Phúc năm thứ 1... Mùa đông tháng 11 ngày 21, Lê Cập Đệ từng có chí khác, định mưu hại Tả tướng Trịnh Tùng. Tả tướng giả vờ không biết, gửi biếu nhiều vàng. Khi Cập Đệ đến tạ ơn, Tùng sai đao phủ phục ở dưới trướng bắt giết đi rồi sai người nói phao lên rằng Cập Đệ mưu làm phản, vua sai ta giết chết, tướng sĩ các ngươi không được sợ hãi, kẻ nào chạy trốn làm phản thì phải giết cả họ. Thế là quân lính đều khiếp sợ, không ai dám hành động … 

THÀNH NGỮ KIẾN GIẢ NHẤT PHẬN

Cao Xuân Thiện 

Trong đời sống tình cảm gia đình nội tộc, có lần ta nghe ai đó nói: “anh em kiến giả nhất phận”. Ý muốn nói dù là anh chị em ruột thịt trong gia đình, phận ai người đó tự lo, tự chủ động thu xếp, lập kế hoạch tạo dựng cho cuộc sống của riêng mình mà không trông chờ ỷ lại người khác, kể cả anh chị em ruột, giàu có hơn mình. Đừng trông chờ vào lòng thương xót, bố thí lâu dài. Đó cũng chính là động lực để anh em trông nhau mà phấn đấu phát triển cuộc sống cho riêng mình.

Thực chất cụm từ “kiến giả nhất phận” là thành ngữ Hán Việt - 建者一分, chữ 分 còn có âm là “phần”.

AN NHIÊN TỰ TẠI

Cao Xuân Thiện

 
Lời thỉnh cầu cho chính mình hoặc lời an ủi cho bạn bè, sau khi vượt qua biến cố của cuộc đời, hoặc khi tuổi đã xế chiều, chấp nhận cuộc sống yên phận ẩn dật, đó là câu thành ngữ “An nhiên tự tại”.

Về ý nghĩa chung của câu thành ngữ này theo Đại từ điển tiếng Việt: là trạng thái không có điều gì lo lắng buồn phiền. 

Theo tôi hiểu từ các sách nhà Phật, muốn “an nhiên tự tại” thì phải buông bỏ “tham sân si”, hài lòng với những gì mình có: “yên phận” (an phận thủ thường).

Trong cuộc sống hiện đại diễn ra nhanh và gấp gáp, có rất nhiều thông tin và nhiều mối quan hệ cần được xử lý một cách hài hòa, nhiều khi đó là cả một áp lực. Nhiều nhà khoa học kĩ thuật đánh giá: “giải bài toán xã hội khó hơn nhiều so với bài toán kĩ thuật”. 

TÌM HIỂU CÁCH LẬP VÀ VIẾT BÀI VỊ THỜ CÚNG NGƯỜI ĐÃ KHUẤT THỜI TRƯỚC KIA VÀ HIỆN NAY

 Biên tập viên

Thông qua việc tra cứu biên dịch gia phả và cộng tác với ông chủ biên viết gia phả dòng họ, tôi có dịp được tra cứu biên dịch thông tin từ bài vị trong các nhà thờ của dòng họ.

Theo bài viết trên trang Blog Baolongbrass.com đã viết:

…“Bài vị hay còn được gọi là long vị dùng để đề tên người đã khuất (tương đồng như di ảnh thờ) trên bàn thờ gia tiên. Bài vị là một cái thẻ làm bằng giấy hoặc bằng gỗ mỏng, giữa ghi họ tên chức tước, hai bên ghi ngày tháng năm sinh, tử của người được thờ, gọi là thần chủ. Những gia đình có điều kiện thường đặt bài vị trong cỗ khám, hoặc cỗ ngai. Ngày nay, vì bài vị là vật cần được lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Ý nghĩa bài vị trên bàn thờ cúng gia tiên

- Theo tín ngưỡng văn hóa phương Đông, bàn thờ gia tiên là nơi linh thiêng nhất của ngôi nhà, được xem là "chốn về ngự" của gia tiên, thần linh. Người Việt quan niệm rằng "trần sao âm vậy", con cháu muốn cuộc sống được no đủ, bình an thì bàn thờ gia tiên phải luôn đầy đủ, tươm tất, có như vậy thì bề trên mới phù hộ độ trì cho gia đình, dòng tộc.

CHUÔNG CHÙA THƯỢNG LÀNG HOÀNH NHA

 Lời dẫn của Biên tập viên

Hình có tính minh họa quả chuông đồng cổ

Sau khi cư dân các vùng miền về quần canh lập làng Hoành Nha trên bãi bồi Nha chử, đất lành chim đậu, phong tục thờ cúng Thần Phật được hình thành. Theo tài liệu của Sở VH TT&TT Nam Hà năm 1992, trích dẫn tài liệu cá nhân của ông Cao Quang Thạnh, cho biết Đình (kết hợp với chùa) thôn Thượng được xây dựng từ năm Nhâm Tý niên hiệu Hoằng Định (1612) thời hậu Lê. Ban đầu đình thôn định vị gần khu vực cửa Ngô Đồng,  đình cũng thờ Phật. Đến năm Ất Hợi niên hiệu Dương Hòa (1635) thì dời về vị trí hiện đình hiện nay. Chùa thôn Thượng được xây dựng từ năm Canh Tuất niên hiệu Tự Đức (1850). Đến năm Quí Tỵ niên hiệu Thành Thái (1893) chùa Thượng và gác chuông được tu sửa lại. Chuông đồng cổ của chùa Thượng được đúc từ năm Kỉ Sửu niên hiệu Minh Mạng (1829).

 Trên thân chuông có khắc bài kí bằng chữ Hán của cụ Trưởng làng Cao Đức Trứ. Phiên âm như sau: